مدت مطالعه: 2 دقیقه
هفدهم دیماه، در تقویم رسمی کشور، فرصتی مغتنم برای بازخوانی جایگاه ادبی و فرهنگی خواجوی کرمانی است؛ شاعری از قرن هشتم هجری که در میانه دو قله بزرگ شعر فارسی، سعدی و حافظ، زیست و نقشی اثرگذار اما کمتر دیدهشده در تداوم و تحول سنت غزل فارسی ایفا کرد. کمالالدین محمود کرمانی، مشهور به خواجو، از جمله شاعرانی است که گستره دانشی، تنوع قالبهای شعری و تجربهگرایی سبکی او، تصویری چندلایه از ادبیات این دوره تاریخی به دست میدهد.
خواجوی کرمانی، که زاده کرمان و پرورشیافته در سفر و تجربه زیست فرهنگی شهرهای مختلف ایران است، در قالبهای متنوعی چون غزل، قصیده، رباعی و مثنوی طبعآزمایی کرده و در موضوعاتی از حماسه و عرفان تا عشق و اخلاق سخن گفته است. سرودن مثنویهایی به شیوه نظامی، بهرهگیری از زبان قصیده خاقانیوار، تأثر از سنایی در اشعار عرفانی و پیروی از سعدی در غزل، نشاندهنده وسعت افق فکری و ادبی اوست؛ افقی که خواجو را به شاعری چندسبکی و میاندورهای بدل کرده است.
با این حال، به باور بسیاری از پژوهشگران ادبی، همین تنوع گسترده و فقدان تمرکز بر یک ژانر یا سبک مسلط، از جمله عواملی است که سبب شده خواجوی کرمانی، برخلاف نقش واسطهای مهم خود میان سنت سعدی و شکوفایی غزل حافظ، کمتر از آنچه شایسته است در حافظه عمومی ادبیات فارسی حضور داشته باشد. همزمانی او با چهرهای چون حافظ شیرازی نیز موجب شده است نام و آثارش در سایه شهرت شاعران بزرگتر آن عصر قرار گیرد.
از منظر تحلیلی، اهمیت خواجوی کرمانی بیش از هر چیز در نوآوری او در غزل نمود مییابد؛ جایی که در دوره پختگی شعری خود، بهویژه در سالهای اقامت در شیراز، توانست غزل عاشقانه سعدی را با مضامین عارفانه و صوفیانه درهم آمیزد و زمینهساز شکلگیری شیوهای تازه شود؛ شیوهای که در نهایت به کمال و ماندگاری در شعر حافظ انجامید. این نقش انتقالی و الهامبخش، جایگاه خواجو را بهعنوان یکی از ارکان کمتر شناختهشده تحول غزل فارسی برجسته میسازد.
بازخوانی آثار خواجوی کرمانی همچنین تصویری روشن از شرایط اجتماعی و روانی ایران پس از حمله مغول ارائه میدهد؛ دورانی که یأس، ناامنی و رویگردانی از دنیا در لایههای مختلف جامعه نفوذ کرده بود و بازتاب آن را میتوان در گرایشهای عرفانی و نگاه واقعگرایانه او به رنج عشق و زندگی مشاهده کرد. در شعر خواجو، عشق نه صرفاً عرصه زاری و خاکساری، بلکه تجربهای طبیعی و ناگزیر از زیست انسانی است.
بزرگداشت خواجوی کرمانی در ۱۷ دیماه، یادآور ضرورت بازشناسی چهرههایی است که در شکلدهی به میراث ادبی و فرهنگی ایران نقشی بنیادین داشتهاند؛ چهرههایی که بازخوانی علمی آثارشان میتواند درک ما از سیر تحول ادبیات فارسی و پیوند میان سنت و نوآوری را ژرفتر سازد.
پایان خبر
